Sức khỏe đựơc định nghĩa “ là một tình trạng hoàn toàn sảng khoái
(well-being, bien-être) về thể chất, tâm thần và xã hội, chớ không phải
chỉ là không có bệnh hay tật “ (WHO, Tổ chức sức khỏe thế giới, 1946) .
Một định nghĩa như thế cho thấy cái gọi là “sức khỏe” của một con người
không thể chỉ khu trú vào chuyện có hay không có bệnh, tật; cũng như
không thể đánh giá sức khỏe của một cộng đồng mà chỉ dựa vào tỷ lệ
giường bệnh, tỷ lệ bác sĩ…!

Cái khó ở đây là làm cách nào đánh giá được
“tình trạng sảng khóai” về cả ba mặt, thể chất, tâm thần và xã hội như
định nghĩa đã nêu? Đánh giá sự sảng khoái, sự hài lòng trong cuộc sống
-cũng chính là hạnh phúc- là chuyện không đơn giản chút nào! Chính vì
thế mà mãi nửa thế kỷ sau, WHO mới đưa ra đựơc một bảng “Đánh giá chất
lượng cuộc sống” (Quality of Life Assessement) để cụ thể hóa định nghĩa
sức khỏe đã nêu trên.
WHO định nghĩa Chất Lượng Cuốc Sống (CLCS)
là những cảm nhận của các cá nhân về cuộc sống của họ trong bối cảnh
văn hóa và các hệ thống giá trị mà họ đang sống, liên quan đến các mục
đích, nguyện vọng, tiêu chuẩn và các mối quan tâm của họ. Điều dễ thấy
ở đây là cách đo đạc CLCS đặt trọng tâm lên cảm nhận cá nhân của từng
người, cho thấy có cái nhìn khác xưa đối với bệnh tật và sức khỏe lâu
nay chủ yếu dựa vào “cảm nhận” của thầy thuốc và sự “mách bảo” của máy
móc xét nghiệm!
Trên thực tế, người thầy thuốc chỉ có thể chữa đựơc
cái đau mà không chữa đựơc cái khổ, chỉ có thể chữa đựơc cái bệnh mà
không chữa được cái hoạn. Do vậy mà dù khoa học y học ngày càng phát
triển với những thành tựu đáng kinh ngạc nhưng cũng chỉ là manh mún và
thiếu sót, tình trạng tâm thần, tự tử, bạo lực, bất an và các bệnh do
hành vi lối sống gây ra như tim mạch, tiểu đường, béo phì… cứ ngày càng
phát triển! Thiền, phải chăng là một lối thoát?
Cho đến nay, các
nhà y học chính thống và bảo thủ nhất cũng đã phải công nhận thiền là
một phương pháp trị liệu khoa học và hiệu quả trên một số bệnh lý, cũng
như cải thiện cả hành vi và lối sống, đem lại những hiệu quả tích cực
cho sức khỏe của cá nhân và cộng đồng. Ngày càng có nhiều nghiên cứu về
lâm sàng và về sinh lý học trong thiền nhằm soi sáng nhiều điều trước
đây chỉ được biết qua kinh nghiệm. Nhưng thực ra thiền không dừng ở đó.
Thiền Phật giáo lại còn có những sắc thái riêng biệt, đáng đựơc nghiên
cứu và thể nghiệm.
Khi Phật phát hiện ra con đường dẫn đến an
vui, hạnh phúc, chính Ngài cũng ngại ngùng không muốn tiết lộ, không
muốn bày tỏ, vì con đường đó lạ lùng quá, ngược đời quá, khó có ai tin,
có khi còn gây phản ứng ngược. Mãi sau Ngài mới chịu nói ra, và dĩ
nhiên rất đắn đo, nói từng phần, với mỗi người một cách khác nhau, tùy
đối tượng. Bây giờ các thiền sư chứng ngộ cũng chỉ chọn một vài học trò
có căn cơ để truyền đạt, vì truyền không dễ, nhiều điều “nói không
được”. Học trò phải quan sát trực tiếp ở thầy và phải thực hành miên
mật. Có những học trò uyên thâm mà không đi tới đâu, loay hoay không
thoát; có học trò giã gạo, nấu cơm, không biết chữ mà đại ngộ. Cho nên
tin không dễ! Phật đã chẳng luôn nhắc nhở đừng vội tin, phải thực hành,
phải thể nghiệm, phải trực tiếp lấy thân tâm mình để mà quan sát chiêm
nghiệm cho thật thấu đáo đó ư? Phật đã chẳng luôn nhắc nhở phải tinh
cần, tinh tấn, miên mật, không được lơ là, chểnh mảng việc thực hành đó
ư?

Trong đời sống thường ngày, những người bình thường
như chúng ta cũng có thể có những phút “ngộ”: đời là vô thường, là bóng
câu qua cửa sổ, là bọt bèo, là giấc mộng, Nhưng ta chỉ “ngộ” một chút
rồi quên, rồi “trôi lăn” theo những tham sân si, những quấn quít chằng
chịt không sao thoát nổi! Ngay những triết gia quay quắt tìm kiếm ý
nghĩa cuộc đời, sự hiện hữu của kiếp người cũng vẫn loay hoay với bao
triết thuyết rồi đâu vào đó. Hẳn phải có một con đường khác. Phật khẳng
định có con đường khác đó: “Đây là con đường độc nhất đưa đến thanh
tịnh cho chúng sinh, diệt trừ khổ ưu, thành tựu chánh trí…”. Đó chính
là con đường hạnh phúc mà Phật đã trải nghiệm với nụ cười tự tại trên
môi, con đường nhất quán, xuyên suốt 45 năm tận tụy sẻ chia cho mọi
người từ ngày Thành Đạo. Đó là con đường thực nghiệm, không lý thuyết
suông, không hý luận, được kiểm chứng và có tính phổ quát. Những lời
dạy cuối cùng của Phật cùng các đệ tử cũng đã không quên nhắc lại “con
đường độc nhất đưa đến thanh tịnh cho chúng sanh…” này, bởi sợ rằng
ngày sau người ta lại có thể say mê với những tranh luận, hý luận, mà
quên thực hành, thể nghiệm. Con đường đó chính là thiền định, từ đó dẫn
đến tụê giác, giải thoát rốt ráo.
Thiền đã có từ rất lâu đời. Có lẽ
từ ngày xa xưa con người tình cờ phát hiện ra những giây phút rơi vào
trạng thái an lạc, sảng khoái, siêu thoát nào đó, một trạng thái nói
không được, mà chỉ có thể cảm nhận, trực nhận bởi chính bản thân mình,
rồi tích lũy kinh nghiệm, truyền đạt lại cho nhau bằng nhiều cách.
Chính đức Phật, trong khi tìm kiếm con đường giải thoát, tình cờ nhớ
lại tuổi ấu thơ của mình đã có lần rơi vào trạng thái sơ thiền này mà
nhanh chóng phát hiện ra con đường riêng của mình, con đường không
những “diệt trừ khổ ưu” mà còn dẫn đến “thành tựu chánh trí”. Trước đó
ngài đã từng rời bỏ những con đường thiền khác. Rõ ràng thiền đã có từ
xa xưa nhưng thiền Phật giáo có những sáng tạo riêng.
Thế nhưng
đọc cả chồng sách luận về thiền, ta càng bị tẩu hỏa nhập ma, bởi có lẽ
nó là cái gì đó “bất khả thuyết” và đặc biệt “bất khả đắc” khi ta nóng
lòng muốn “chộp” lấy nó! Nó như thách thức những học giả, những trí
thức mà lại mỉm cười với anh hàng thịt, người gánh rau, bởi nó đòi hỏi
sự tinh tấn thực hành, sự nhẫn nhục thể nghiệm trên chính bản thân mình
hơn là ngàn chương khảo luận.
Có một sự nhất quán, xuyên suốt
trong lời dạy hướng dẫn kỹ năng thiền định của Phật, từ Tứ niệm xứ
(Satipatthàna) tới Thân hành niệm ( Kàyagatàsati), rồi Nhập tức xuất
tức niệm (Ànàpànasati), đó là thở: Thở vào thì biết thở vào, thở ra thì
biết thở ra. Thở vào dài thì biết thở vào dài, thở ra ngắn thì biết thở
ra ngắn… Tóm lại, đó là luôn bắt đầu bằng sự quán sát hơi thở, đặt niệm
(nhớ, nghĩ) vào hơi thở. Chỉ có vậy. Mà vô vàn. Mà nói không được! Bản
dịch Vịệt nào cũng viết: “Thở vào thì biết thở vào, thở ra thì biết thở
ra…” có thể gây nhầm lẫn ở đây chăng? Thở thì ai mà chả biết thở kia
chứ! Thế nhưng ở đây không phải là biết thở, biết cách thở mà là nhận
thức được (discern, recognize), ý thức rõ (realize), cảm nhận đựơc
(perceive) cái sự thở, cái hơi thở đang đi vào và đang đi ra kia kìa,
đó mới là điều cốt lõi!
Dù gọi là Thiền (Việt) hay Chan (Hoa),
Zen ( Nhật)… thì cũng đều có nguồn gốc từ Dhyana (Sanskrit) hay Jhanas
(Pali). Theo ngữ nguyên thì Jha là nhìn, là quán sát, là theo dõi và
Ana là thở, là hơi thở, là khí. Vậy, jhanas hay dhyana chính là quán
sát hơi thở, nhận thức hơi thở. Đơn giản vậy mà thực ra không giản đơn
chút nào! Nó như là một chìa khóa căn bản. Phải mở cái cửa này đã rồi
các cửa khác mới mở tiếp được.Vấn đề là tại sao và cách nào để chỉ từ
một việc có vẻ rất giản đơn là quán sát hơi thở lại có thể dẫn tới tuệ
giác, một sự chuyển hóa từ “khí” mà thành “trí”?
. Câu hỏi đặt ra
là tại sao quán sát hơi thở? Quán sát hơi thở thì có gì hay? Sao lại
không các đối tượng khác để quán sát? Thật ra thì quán sát cái gì cũng
được cả, bởi tất cả đều là pháp- nhứt thiết pháp giai thị Phật pháp-
nhưng quán sát hơi thở thì có điều kiện để thấy “ngũ uẩn giai không”
hơn, tức thấy vô ngã hơn. Vô ngã ở đây không còn là một ý niệm, một
khái niệm mà là một trạng thái.
Để thấy “vô ngã” thì tốt nhất là
quán sát từ “ngã”, từ hơi thở chẳng hạn, một đối tượng sẵn có ngay
trong bản thân mình. Tim đập cũng lúc nhanh lúc chậm, nhưng khó theo
dõi, hoàn toàn ngoài ý muốn, khó can thiệp. Dạ dày thì làm vịệc âm
thầm, khó quan sát. Các bộ phận khác cũng vậy. Trừ hơi thở! Hơi thở dễ
quan sát nhất vì nó nằm ngay trước mũi mình, ngay dưới mắt mình! Lúc
nào cũng phải thở. Ở đâu cũng phải thở. Cái hay nữa là quán sát nó thì
không ai nhìn thấy, chỉ riêng ta biết với ta thôi! Mỗi phút lại phải
thở cả chục lần. Lúc mau lúc chậm, lúc ngắn lúc dài, lúc phì phò lúc êm
dịu. Hơi thở lại rất nhạy với cảm xúc. Trước một cảnh đẹp, ta “nín
thở”. Lúc lo âu, ta hổn hển. Lúc sảng khoái ta lâng lâng. Lúc sợ hãi,
hồi hộp ta thở nhiều kiểu khác nhau, muôn hình vạn trạng. Nhờ đó mà
thấy vô thường. Và cũng nhờ đó mà ta quán sát được cái tâm ta. Thở cũng
gắn với các hoạt động cơ bắp, khi mệt, ta “bỡ hơi tai”, mệt đứt hơi,
mệt hết hơi; khi khỏe, ta thở nhẹ nhàng sảng khoái! Nhờ đó mà ta quán
sát được cái thân ta. Rõ ràng chỉ có hơi thở mới là một sợi dây nhạy
cảm buộc vào thân và vào tâm, là cái cầu nối giữa thân và tâm. Không
chỉ thế, thở còn vừa là ý thức, vừa là vô thức. Như không cần ta. Như ở
ngoài ta. Như không có ta. Quan sát thở, ta còn có dịp đào sâu xuống…vô
thức. Ta thấy thở gắn với sự sống chết của kiếp người. Còn sống là còn
thở, chết là hết thở, là tắt thở, là ngừng thở. Để ý một chút ta sẽ
thấy đời người thực ra chỉ là… một hơi thở! Khi chào đời em bé khóc
thét lên một tiếng thật to để hít mạnh không khí vào phổi để rồi khi
lìa đời, cụ già lại thở hắt ra một cái, trả lại cho đời tất cả những gì
mình đã vay mượn! Giữa hai lần thở vào thở ra đó là những đợt thở… lăn
tăn như những làn sóng nhỏ, mà nối kết các làn sóng nhỏ lăn tăn đó lại
với nhau ta có cuộc rong chơi trong cõi “Ta bà”!
Mỗi hơi thở vào
ra trung bình khoảng 5-10 giây. Mỗi giây, trong cơ thể con người đã có
hằng trăm triệu tế bào hồng cầu bị hủy diệt và hằng trăm triệu hồng cầu
khác được sản sinh. Quán sát hơi thở do đó ta thấy đựơc sự sinh diệt.
Thở có thể làm chuyển biến tâm trạng ta, chuyển hóa cảm xúc ta, cả hành
vi ta nữa. Đang sôi giận mà kịp nhớ lại, quán sát sự thở của mình thấy
nó phập phều kỳ cục, tức cười, bèn quên giận mà hơi thở được điều hoà
trở lại lúc nào không hay: điểm hưng phấn trên vỏ não đã bị dịch
chuyển! Nói khác đi, ta có thể dùng quán sát hơi thở để kiểm sóat cảm
xúc và hành vi. Quán sát hơi thở cũng lôi kéo ta trở về hiện tại tức
khắc- không còn đắm mình trong dĩ vãng hay tương lai. Mà hiện tại thì
không có thời gian!
Ta biết sự hô hấp thật sự không phải xảy ra ở
phổi mà ở trong từng tế bào. Đây cũng có thể gọi là “thâm hô hấp”. Ở
các sinh vật đơn bào, khí trao đổi trực tiếp qua da, tức qua màng tế
bào, một cách đơn giản. Ở con cá đa bào, sống dưới nước, thì khí trao
đổi qua mang. Con người do kết hợp đa bào, phức tạp hơn nhiều nên phải
thở qua phổi nhưng vẫn trao đổi khí trực tiếp ở từng tế bào nhờ hệ
thống mao mạch. Do vậy mà khi ta có cách nào đó điều chỉnh được lượng
khí ra vào, hiệu ứng sẽ tác động đến từng tế bào riêng lẻ. Hô hấp diễn
ra trong từng tế bào, nhằm tạo ra năng lượng cho cơ thể hoạt động và
tồn tại. Người lao động nặng cần năng lượng gấp ba bốn lần người bình
thường, trong đó hoạt động cơ bắp đã chiếm hết gần một nửa. Riêng não
bộ, với trọng lựơng rất nhỏ bé, chỉ khoảng 2% thể trọng mà đã tiêu dùng
đến 30% khối lượng oxy đưa vào cơ thể. Giận dữ , lo âu, sợ hãi tiêu tốn
rất nhiều năng lượng. Cho nên những lúc đó ta dễ cảm thấy kiệt sức, rã
rời là vậy! Ngủ là một cách giảm tiêu hao năng lượng, nhưng vẫn còn co
cơ, vẫn còn chiêm bao. Một đêm ác mộng sẽ thấy bải hoải toàn thân khi
thức giấc!Thiền giúp tiết giảm tiêu thụ năng lượng một cách đáng kể,
còn hơn cả giấc ngủ. Một khi cơ thể giảm tiêu thụ năng lượng thì các tế
bào được nghỉ ngơi, nên toàn thân cảm thấy nhẹ nhàng sảng khoái. Trạng
thái nhẹ nhàng sảng khóai đó xảy ra trên từng tế bào của cơ thể. Một
cảm giác lâng lâng dễ chịu toàn thân của hành giả, phải chăng đó chính
là trạng thái hỷ lạc (thiền duyệt?).
Phổi ta như một cái máy bơm,
“phình xẹp” để đưa khí vào ra là nhờ có áp suất thay đổi. Khi áp suất
âm trong phổi và các phế nang thì khí bên ngoài tự động lùa vào, tuôn
vào, lấp đầy phổi và các phế nang, cho đến một lúc lượng khí bên trong
đầy dần lên thì chuyển sang áp suất dương, phổi sẽ đẩy khí ra. Có một
thời điểm áp suất cân bằng nhau, hay nói cách khác, áp suất bằng không,
“zéro”, thì khí bên trong cơ thể và bên ngoài vũ trụ chan hòa thành
một, không phân biệt. Đó chính là quãng lặng. Quãng lặng đó ở cuối thì
thở ra – trước khi thở vào trở lại - thường kéo dài, thong dong, nhẹ
nhàng, yên tịnh, vì không hề tốn năng lượng. Như cánh chim lượn bay,
không phải vỗ cánh; như xe ngon trớn ở số không, không tốn nhiên liệu!
Đó chính là giai đoạn “prana”. Pra có nghĩa là trước và ana là thở vào
( cũng có nghĩa là sau thì thở ra). Prana đã được biết đến từ xa xưa.
Yoga của Ấn Độ, khí công của Trung quốc, cũng như y học Đông phương nói
chung đã nói đến từ cổ đại. Trong yoga có pranayama, kiểm soát hơi thở.
Trong thiền định, không còn phải là vấn đề kiểm soát hơi thở nữa mà hơi
thở tự kiểm sóat! Đến một lúc nào đó hành giả không cảm nhận mình thở
nữa. An tịnh. Hòa tan. Tan biến. Có thể nói đến một phương pháp, một kỹ
thuật pranasati ở đây chăng? Những hành giả giàu kinh nghiệm (thiện
xảo) cho biết họ có thể vào định ngay hơi thở đầu tiên có lẽ nhờ rèn
tập mà khoảng lặng của họ ngày càng dài ra, mênh mông ra như không còn
biên giới, như hòa tan vào hư không, lắng đọng, thanh thoát. Lúc đó họ
đã không còn ý niệm về không gian, thời gian, về ta, về người… Tiến
trình hô hấp vẫn diễn ra sâu trong các tế bào (thâm hô hấp), nhưng ở
mức thấp nhất, nhẹ nhàng nhất, tiêu thụ năng lượng tối thiểu và do vậy
nhu cằu sản xuất năng lượng không còn đòi hỏi cao nữa!
Bầu khí
quyển chúng ta thở hôm nay so với cách đây 700 triệu năm - tức là khi
có những sinh vật đơn bào đầu tiên trên trái đất- thì cũng chẳng có chi
khác biệt! Với người anh em đơn bào đó thì ta cũng đang cùng hút chung
một bầu khí, cùng bú chung một “núm vú” vũ trụ, cùng với muôn loài khác
nữa! Các sinh vật cùng chia sẻ một cách… bình đẳng, không phân biệt và
theo nhu cầu như vậy. Ta hút lấy oxy của không khí, lại tạo ra
carbonic; trong khi cây cỏ hút carbonic lại tạo ra oxy. Con thằn lằn,
con tắc kè, con ễnh ương… cũng phình ra xẹp vào như ta vậy. Bầu khí
quyển vẫn không thay đổi, không thêm bớt. Nhưng chính con người có thể
làm hại môi trường sống của mình mà không hay nếu cứ theo đà hủy diệt
sự sống của thiên nhiên và muôn loài trên hành tinh xanh này!
Những cảm giác bức xúc, căng thẳng thường xuyên trong đời sống hằng
ngày gây nguy hại âm thầm nguy hiểm hơn ta tưởng. Cơ thể ta lúc nào
cũng căng cứng, trong tư thế “chiến đấu” hoặc “bỏ chạy” ( fight or
flight response, cũng gọi là stress) nên tiêu hao rất nhiều năng lượng
mà không hay! Tình trạng đó kéo dài gây ra đủ thứ bệnh tật mà bác sĩ và
các máy móc tân kỳ cũng không tìm ra, đành gắn cho cái tên là “mệt mỏi
kinh niên”, “mệt mỏi không rõ nguyên nhân”, “rối lọan chức năng” này nọ
rồi dùng thuốc đè nén cảm xúc đó xuống, do vậy mà ta thấy tình trạng
“trầm cảm” trong dân số cứ ngày càng gia tăng. Cảm xúc mà bị đè nén
mãi, chìm lắng mãi thế nào cũng có lúc bùng lên! Những vụ nổ súng loạn
xạ, nổi cơn điên, tự tử… trở nên dễ hiểu ở nhiều xã hội thừa mứa vật
chất mà tâm thần không an! Những hoạt động của “tâm” tiêu hao rất nhiều
năng lượng của cơ thể. Cho nên có được một cái tâm an là điều kiện đầu
tiên của hạnh phúc, của sức khỏe. Có được cái tâm an lành thì ta tiết
kiệm được năng lượng một cách đáng kể. Nói chung là không mất “hơi sức”
đâu cho những chuyện lăng xăng! Tâm dễ lăng xăng lắm. Đảo điên trăm
thứ. Cho nên mới gọi “tâm viên ý mã”. Thời đại ngày nay, tâm ý không
chỉ là ngựa là khỉ mà còn là… ngồn ngộn những thông tin, kích động từ
mọi phía, càng làm cho tâm náo lọan. Xã hội hiện đại đời sống vật chất
phủ phê mà bệnh tâm thần ngày càng phát triển, tình trạng tuyệt vọng,
tự tử ngày càng gia tăng là vậy!
Âu Mỹ mới đi sâu nghiên cứu về
thiền chừng khoảng hơn nửa thế kỷ nay ( Vakil, 1950), nhưng chỉ 30 năm
gần đây thì thiền mới được coi là một phương pháp trị liệu khoa học
trong y học (Craven. 1980; Haarmon & Myers 1999).Cũng đã có những
nghiên cứu so sánh các kỹ thuật thiền (Woolfolk, 1975). Những nghiên
cứu về sinh lý học giúp thiền ngày càng đựơc hiểu rõ hơn… Hành giả có
thể giảm đến 40% nhu cầu oxy và giảm 50% nhịp thở trong lúc thiền. Lúc
đầu các nhà khoa học nghĩ rằng thiền cũng giống như giấc ngủ hay nghỉ
ngơi tích cực, nhưng qua các nghiên cứu cho thấy thiền khác hẳn, thực
sự là một trạng thái tỉnh giác, ở mức tiêu thụ năng lượng thấp nhất tùy
trình độ hành giả! Ở những hành giả thực hành thiền dài khỏang 30-40
phút thấy mức lactate trong động mạch giảm (Wilson, 1987),
phenylalanine tăng 20% (Jevning, 1977), họat động hệ giao cảm giảm trên
bề mặt da và nhịp tim cũng giảm đáng kể (Cuthbert, 1981). Về nội tiết,
thấy giảm cortisol (hormone chủ yếu của stress) và ACTH (Bevan, 1980;
Kamei, 2000); TSH, GH cũng giảm, trong khi đó arginine vasopressin,
đựơc coi là có vai trò trong học tập và trí nhớ lại gia tăng đáng kể
(O’Haslloran, 1985). Hiện ngày càng có nhiều nghiên cứu về
beta-endorphin, corticotropin, ( Harte, 1995) melatonin (Massion,
1995), DHEA (Glaser, 1992) hứa hẹn giải thích cơ chế tác dụng của thiền
trên nhiều mặt về y sinh học.… Hoạt động điện não đồ EEG cho thấy thiền
có sự khác biệt với nghỉ và ngủ ( Herbert, 1977). Nhờ những tiến bộ về
kỹ thuật thăm dò chức năng não bộ như PET (positron emission
tomography) và nhất là fMRI (functional magnetic resonance imaging) đo
lượng tưới máu não, cho thấy ở thiền giả một số vùng não được tưới
nhiều hơn vùng khác, chứng tỏ thiền không phải là giấc ngủ, trái lại là
một trạng thái an tịnh tỉnh giác (state of restful alertness). Kỹ thuật
fMRI có khả năng chụp cắt lớp từng giây, nên khá chính xác (Lazer, et
al., 2000) cho thấy hoat động tưới máu não gia tăng ở vùng liên quan
đến sự chú ý, vùng kiểm soát tự động, vùng tỉnh thức. Nhưng nói chung,
tưới máu não trong thời gian hành thiền rõ ràng là giảm một cách đáng
kể, chỉ tập trung vào một số vùng nhất định như đã nêu trên. Điều này
cho thấy thiền giả không tiêu hao nhiều năng lượng cho các họat động
của vỏ não. Các nghiên cứu về sinh lý học trong thiền vẫn còn đang tiếp
diễn. Thế nhưng đã chứng minh được thiền có khả năng làm giảm stress,
cao huyết áp, tạo sự sảng khoái, yếu tố của sức khỏe, của chất lượng
cuộc sống. :
Đại học Y khoa Harvard ước lượng có khoảng 60-90% bệnh
nhân đến bác sĩ là do stress. Stress liên quan đến rất nhiều bệnh lý
như nhồi máu cơ tim, tăng huyết áp, tiểu đường, suyễn, đau nhức kinh
niên, mất ngủ, dị ứng, nhức đầu, đau thắt lưng, một số bệnh ngoài da,
ung thư, tai nạn thương tích, tự tử, trầm cảm, giảm miễn dịch… Stress
gây tăng cholesterol cao hơn thức ăn (Rosenman, 1993). Trong thời kỳ
khủng hoảng kinh tế, nạn thất nghiệp, người làm việc ở những khu vực dễ
bị sa thải thì chết vi bịnh tim mạch, tai biến mạch máu não cao gấp đôi
các khu vực khác ( Chandola, 2006). Stress là nguyên nhân của 50% các
bệnh nhân mất ngủ, dẫn tới những vấn đề sức khỏe tâm thần. Stress cũng
gây 19% vắng mặt nơi làm việc, 40% bỏ việc, 60% tai nạn xảy ra nơi làm
việc. Theo một thống kê của cơ quan bảo hiểm y tế, thiền giúp giảm thời
gian nằm viện của bệnh nhân và giảm số lần đi khám bệnh ( Orme-Johnson,
1987).
Nghiên cứu đối chứng về cơn đau kinh niên, lo âu, trầm cảm,
thiền làm giảm 50% các triệu chứng tâm thần nói chung và giảm 70% triệu
chứng lo âu (Roth, 1997).
Hành giả thực hành thiền hơn 5 năm có
tuổi già sinh lý trẻ hơn 12 năm so với người cùng tuổi, dựa trên 3 yếu
tố là huyết áp, khả năng điều tiết nhìn gần của thị giác và khả năng
phân biệt của thính giác.
Một nghiên cứu trên học sinh cấp 2 có
thực tập thiền, cho thấy kết quả học tập tốt hơn, có khả năng tập
trung, có thói quen làm việc, cải thiện hành vi (xung đột, hung hãn),
tăng lòng tự tín, khả năng hợp tác và quan hệ với người khác (Harrison,
2004).
Thiền cũng giúp làm giảm cân, giảm béo phì, nghiện thuốc
lá, rượu và các chất ma túy nói chung (Alexander, 1994). Đặc biệt, một
nghiên cứu đối chứng ở 44 bệnh viện cho thấy thiền đã giúp làm giảm sai
sót chuyên môn y khoa đến 50%, đồng thời cũng làm giảm 70% các vụ khiếu
kiện của bệnh nhân đối với bệnh viện ( Jones, 1988). Ở các công nhân kỹ
thuật có thực tập thiền trong 8 tuần lễ cho thấy họ làm việc phấn khởi
hơn, thích thú hơn, nhiệt tâm hơn, giảm thiểu các bệnh cảm cúm thường
gặp trong khi nhóm chứng không có sự thay đổi. Tóm lại, hiệu quả của
thiền đã được chứng minh trong nhiều lãnh vực đời sống.
Khi nói đến
thiền, ta thường nghĩ ngay đến ngồi: ngồi thiền. Rồi nào kiết già, nào
bán già, hết sức phức tạp và bí hiểm như chỉ dành riêng cho một giới
nào đó. Thiền thực ra không nhất thiết phải ngồi, không nhất thiết phải
“kiết già bán già”. Đi đứng nằm ngồi gì cũng thiền được cả. Người Nhật,
người Tây Tạng đều có cách “ngồi” thiền riêng của mình, người Tây
phương còn khác hơn nữa, miễn sao có một tư thế thoải mái, dễ chịu,
buông xả toàn thân là được. Thế nhưng cách ngồi tréo chân (kiết già,
bán già) lại có lợi thế hơn cả. Tại sao? Tại vì khi ta đứng, ta đi, các
bắp cơ phía trước của hai chân phải co lại để nâng đỡ cả thân mình,
trong khi các bắp cơ phía sau thì duỗi ra. Lúc ngồi tréo chân ta đã làm
cho các bắp cơ đổi chiều. Đây là phương pháp “đối chứng trị liệu”. Khi
nào đi bộ lâu, mỏi chân, ta ngồi xuống, xếp bằng và hít thở một lúc sẽ
thấy hai chân bớt mỏi nhanh hơn. Cơ nào đã duỗi lâu thì được co lại, cơ
nào đã co lâu thì được duỗi ra! Thiền hay yoga do vậy khai thác kỹ
thuật này để trị liệu rất có hiệu quả sự mỏi mệt, không kể ngồi theo
cách này cũng giúp làm giảm sự tiêu thụ oxy!
Giữ lưng thẳng đứng
cũng là một yêu cầu vô cùng quan trọng trong thiền. Ta dễ có khuynh
hướng chìu theo độ cong tự nhiên của cột sống dưới sức nặng của thân
thể do trọng lực- và nhất là tuổi tác- do đó dễ dẫn đến cong vẹo cột
sống hoặc đau cột sống cổ, đau thắt lưng. Ở tuổi trung niên nhiều người
đã bị những cơn đau dữ dội đến phát khóc. Đó là những cơn đau cấp tính,
nếu nghỉ ngơi và uống thuốc đúng cách chừng mươi ngày, nửa tháng sẽ
khỏi, nhưng không khỏi hẳn, dễ tái phát do tư thế chưa được điều chỉnh.
Nhưng nguồn gốc sâu xa hơn lại là do cách sống căng thẳng, chịu đựng,
dồn nén lâu ngày. Cơn đau là tiếng chuông báo động để ta “tỉnh ngộ”!
Một người cúi gầm suốt ngày trước máy vi tính hay TV để chơi games
online thì sớm muộn cũng bị những hội chứng về cột sống. Một người quen
đi chùa lạy Phật mà với tư thế không đúng thì lâu ngày cũng bị đau cột
sống như vậy! Nhất là khi đã có tuổi, cột sống có khuynh hướng cứng
lại, mất đàn hồi, các lớp sụn độn giữa hai đốt sống dễ bị bẹp, có khi
“xì” ra một bên, chèn ép gây đau, nhiều khi phải phẫu thuật để chữa.
Giữ lưng thẳng đứng trong lúc ngồi thiền là điều cần thiết. Kết hợp với
tập thể dục bụng, có nghĩa là tập cho thắt lưng được dẻo dai, cũng sẽ
làm chậm tiến trình lão hóa.
Trong thiền, một yếu tố rất quyết định
nữa là sự thả lỏng toàn thân,“buông xả” toàn thân, mà có người ví như
thả trôi theo dòng nước. Thả lỏng toàn thân là cách làm cho toàn thân
như rủ xuống, xẹp xuống, bình bồng, không còn căng cứng nữa! Có thể nói
cơ thể ta như chỉ gồm có hai phần: “thân xác” và “thân hơi”. Thả lòng
là “xì” cho xẹp cái thân hơi đó- mà tiếng Việt ta có một từ rất hay là
xả hơi! Khi quá mệt, quá căng thẳng thì nghỉ xả hơi! Khi đó, không một
bộ phận nào của cơ thể còn phải căng nữa, phải gồng nữa, kể cả vỏ não.
Tiêu hao năng lượng cho trương lực cơ (tonus musculaire) và hoạt động
của vỏ não sẽ giảm thấp nhất có thể được. Y học chứng minh tiêu hao
năng lượng trong thiền rất thấp, dưới mức chuyển hóa cơ bản, thấp hơn
cả khi ngủ, nhờ vậy mà năng lượng được tích lũy tốt hơn.
Cơ thể ta
có hơn mười ngàn tỷ tế bào. Mỗi tế bào thực chất là một cái túi, một
loại “sinh vật” háo ăn, háo làm, háo tiêu thụ oxy- kết hợp với thức ăn
qua những phản ứng gọi là oxyt hóa- để tạo ra năng lượng. Nhưng oxyt
hóa càng mạnh thì càng tạo thêm các gốc tự do và các chất… bã, làm cho
cơ thể mau mệt mỏi, già nua!. Giống như một thanh sắt để ngoài nắng gió
một thời gian sẽ bị oxyt hóa thành rỉ sét. Khi cơ thể có cách nào làm
giảm tiêu thụ năng lượng không cần thiết thì các tế bào cũng sẽ được
nghỉ ngơi.
Khi cơ thể đã chùng xuống, đã giãn cơ, tức giảm tiêu
hao năng lượng một cách đáng kể rồi thì cũng sẽ thấy bớt cần thiết phải
cung cấp các dưỡng chất qua thức ăn như glucid, lipid, protid… vốn là
nguồn tạo năng lượng! Ăn ít đi mà vẫn đáp ứng đủ nhu cầu năng lượng thì
cơ thể đỡ vất vả, các tế bào đỡ hùng hục làm việc, tinh thần sẽ sảng
khoái. Các nghiên cứu gần đây cho thấy các sinh vật bị cho nhịn đói vừa
phải thì sẽ sống lâu hơn và trẻ hơn. Do vậy mà các thiền giả không có
nhiều nhu cầu về các chất dinh dưỡng được cung cấp bởi thức ăn! Ta thấy
giới, định và tuệ gắn bó chặt chẽ với nhau như một tam giác cân, tác
động hai chiều là vậy!
Danh y Tuệ Tĩnh, thế kỷ XIV ở nước ta đã đúc
kết một lời khuyên: “Bế tinh- Dưỡng khí- Tồn thần / Thanh tâm- Quả dục-
Thủ chân- Luyện hình” . Thử nhìn lại đời sống hiện nay ta thấy: tinh
không bế, khí không dưỡng, thần không tồn, tâm náo lọan… bảo sao các
hiện tượng tâm thần, tự tử, béo phì, tiểu đường, huyết áp… kể cả chiến
tranh, dịch bệnh, thiên tai… chẳng ngày một gia tăng?
Đời sống tiết
độ, tri túc, kham nhẫn, chánh niệm, tỉnh giác… phải chăng có thể góp
phần giải quyết những vấn đề sức khỏe thời đại và bảo vệ môi trường
sống của chúng ta hôm nay?
Đừng tìm đâu cho mất công. Hãy quay về
nương tựa chính mình. Quả đúng như vậy. Bởi nói cho cùng, ai có thể
“thở” giùm ai? Ai có thể “thiền” giùm ai?